Το επιχειρηματικό δαιμόνιο ενός Μεγάλου Εθνικού Ευεργέτη και η σκιά του «δυστυχώς επτωχεύσαμεν»
Της Μαριάννας Μαρκάκη
Σαν σήμερα, πεθαίνει στην Αθήνα ο Ανδρέας Συγγρός, επιχειρηματίας, πολιτικός και Εθνικός Ευεργέτης. Υπήρξε δυναμική, πληθωρική και πανίσχυρη προσωπικότητα στην εποχή του, αυτοδημιούργητος, που δίχασε όμως τους ιστορικούς μελετητές του βίου του. Γνώρισε την αποθέωση για τις δωρεές και τις ευεργεσίες προς την πατρίδα αλλά και δριμύ κατηγορώ ότι η ελληνική οικονομία «πλήρωσε» τις οικονομικές του δραστηριότητες.
Ο Ανδρέας Τσιγγρός, όπως ήταν το πραγματικό του όνομα (Συγγρός είναι εξευγενισμένη μορφή που υιοθέτησε αργότερα), γεννήθηκε στη συνοικία Πέραν της Κωνσταντινούπολης στις 12 Οκτωβρίου του 1830 και ήταν γιος του καταγόμενου από το Λιθί της Χίου γιατρού Δομένικου Τσιγγρού και της Μονδινής Νομικού. Ολοκλήρωσε τις εγκύκλιες σπουδές του στην Ερμούπολη της Σύρου και παρά την επιθυμία του πατέρα, ο Ανδρέας από νεαρή ηλικία ενδιαφερόταν σφόδρα για την επιχειρηματικότητα.
Ξεκίνησε ως μαθητευόμενος στο κατάστημα του Χιώτη εμπόρου Θεόδωρου Ροδοκανάκη στη Σύρο αλλά σε σύντομο χρονικό διάστημα συνέχισε ως βοηθός λογιστή στο κατάστημα του Νικολάου Δαμιανού στην Κωνσταντινούπολη. Το 1849 έγινε διευθυντικό στέλεχος νεοσύστατης εταιρείας που πραγματοποιούσε εισαγωγές και εξαγωγές προϊόντων προς και από την Οθωμανική Αυτοκρατορία και στη συνέχεια συνεταίρος με τα αφεντικά του! Το ενδιαφέρον του στράφηκε από το 1863 προς τον τραπεζικό τομέα, ιδρύοντας με συνεταίρους διάφορα πιστωτικά ιδρύματα και αποκτώντας έτσι τεράστια περιουσία. Τα πολιτικά γεγονότα και οι πόλεμοι των μέσων του 19ου αιώνα, όπως ο Γαλλοπρωσικός του 1870-71 και ο ελληνοτουρκικός του 1897, επηρέασαν την πορεία των μετοχών στα χρηματιστήρια και προκάλεσαν οικονομική κρίση, με αποτέλεσμα να υποστεί απώλειες και να χρεοκοπήσουν τραπεζικά ιδρύματα στα οποία μετείχε. Παρ’ όλα αυτά συνέχιζε τις δραστηριότητές του ιδρύοντας νέες τράπεζες στην Κωνσταντινούπολη και αργότερα στην Αθήνα. Είχε φτάσει μάλιστα στο σημείο να δανείζει την Ελλάδα και την Οθωμανική Αυτοκρατορία! Το όνομά του ενεπλάκη στο πρώτο χρηματιστηριακό σκάνδαλο στην Ελλάδα το 1873 κατά την εξαγορά της γαλλικής εταιρείας εκμετάλλευσης των ορυχείων του Λαυρίου. Χιλιάδες μικρομέτοχοι υπέστησαν τότε με την μετοχοποίηση της εταιρείας οικονομική καταστροφή, γεγονός που προκάλεσε θύελλα αντιδράσεων σε όλη τη χώρα και τον Τύπο της εποχής.
Υπήρξε θαυμαστής και πολιτικός συνοδοιπόρος του Χαρίλαου Τρικούπη, εξελέγη βουλευτής Σύρου (1885-1886, 1892-1895), Αττικοβοιωτίας (1890-1892) και Αττικής (1899), αρνήθηκε όμως να αναλάβει υπουργικό χαρτοφυλάκιο. Συμμετείχε σε πλήθος επιχειρηματικών σχημάτων, όπως ο σιδηρόδρομος Αθηνών – Λαυρίου, η διάνοιξη της Διώρυγας της Κορίνθου, η ίδρυση της Πανελληνίου Ατμοπλοΐας, η αποξήρανση της Στυμφαλίας και η Εταιρεία σιδηροδρόμων Αθηνών – Πειραιώς. Οι τράπεζές του συμμετείχαν στη σύναψη των δανείων του ελληνικού κράτους, κατηγορήθηκε όμως ότι προκάλεσε τη χρεωκοπία της Ελλάδας το 1893, προκειμένου να αποκτήσει τον έλεγχο της Εθνικής Τράπεζας…
Παρά τις όποιες ενστάσεις εγείρονται για τις οικονομικές του δραστηριότητες, το φιλανθρωπικό του έργο ήταν πολυσχιδές και αναδείχθηκε σε Μέγα Εθνικό Ευεργέτη. Έχει υπολογισθεί ότι οι δωρεές του ξεπερνούσαν τα 5 εκατομμύρια δραχμές, ποσό ιλιγγιώδες για την εποχή. Κληροδότησε με τη διαθήκη του μεγάλο μέρος της περιουσίας του στο ελληνικό κράτος για την ανέγερση νοσοκομείων, σχολείων και ευαγών ιδρυμάτων ενώ μετά το θάνατό του η σύζυγός του, Ιφιγένεια Μαυροκορδάτου-Συγγρού, συνέχισε το φιλανθρωπικό έργο. Μεταξύ των δωρεών του περιλαμβάνονται:
- Το λεγόμενο «Κτήμα Συγγρού» μεταξύ Αμαρουσίου και Κηφισιάς.
- Το Νοσοκομείο Αφροδισίων και Δερματικών Παθήσεων «Ανδρέας Συγγρός» στην Αθήνα.
- Μία πτέρυγα του νοσοκομείου «Ευαγγελισμός» στην Αθήνα.
- Το Δημοτικό Θέατρο Αθηνών στην Πλατεία Κοτζιά (δεν υπάρχει σήμερα).
- Οι Φυλακές Συγγρού στην Αθήνα (εκεί που βρίσκονται σήμερα οι εργατικές πολυκατοικίες του Ταύρου).
- Τα αρχαιολογικά Μουσεία Δελφών και Ολυμπίας.
- Το Μέγαρο Συγγρού (στη Λεωφόρο Βασιλίσσης Σοφίας, όπου σήμερα στεγάζεται η κεντρική υπηρεσία του Υπουργείου Εξωτερικών).
- Η χρηματοδότηση του εκσυγχρονισμού της οδού Φαλήρου (η σημερινή Λεωφόρος Συγγρού).
- Δημοτικά σχολεία στη Σκιάθο και τη Λάρισα.
- Τον Απρίλιο του 1881 προσέφερε 10.000 δραχμές στην κοινωνία της Χίου, η οποία είχε χτυπηθεί από τον εγκέλαδο, ενώ τον Σεπτέμβριο του 1890 λόγω της καταστροφικής φωτιάς που ξέσπασε στη Θεσσαλονίκη προσέφερε 400.000 δραχμές προκειμένου να επισκευαστούν διάφορα δημόσια κτίρια, μεταξύ των οποίων και το Παπάφειο Νοσοκομείο Θεσσαλονίκης.
- Μεγάλα ποσά πρόσφερε στο Ωδείο Αθηνών, στην κοινωνία της Σύρου, στο Πατριαρχείο Κωνσταντινούπολης, στα εθνικά ιδρύματα της Κωνσταντινούπολης καθώς και στο χωριό του, το Λιθί Χίου.
Ο αιφνίδιος θάνατός του από καρδιακό επεισόδιο προκάλεσε συγκίνηση και μάλιστα ο Τύπος της εποχής σχολίασε ότι η κηδεία του ήταν «πάνδημος, εκτάκτως πολυτελής και πρωτοφανής δια την Ελλάδα». Πλήθος κόσμου, αποτελούμενο από απλούς πολίτες ως τον πρώτο πολίτη της χώρας, τον βασιλιά, με σύσσωμο το υπουργικό συμβούλιο, τον συνόδευσαν στην τελευταία του κατοικία στο Α΄ Νεκροταφείο Αθηνών. Μάλιστα, εις ένδειξη πένθους τα σχολεία παρέμειναν κλειστά επί τριήμερο, ενώ ματαιώθηκαν οι προγραμματισμένες εορταστικές εκδηλώσεις της Αποκριάς. Το ημερολόγιο έδειχνε 13 Φεβρουαρίου 1899.
